Metehan dönemi Turan'a tabi Türk boyları

Mete’nin bir aile boyu vardı. Bu boya 700 yıl süre ile saygı duyulmuştu.Hun hükümdarı Mete, büyüklü küçüklü 26 tane şehir devletinin hâkimiyetine
son vererek Büyük Hun Devleti’ni meydana getirmiştir. Buradaki 26 şehir
devleti en az 26 boduna dayanmaktaydı.Mete Han zamanında bu 26 şehir
devletinden başka bütün Türkçe konuşan kavimler bir merkezden idare
olunuyordu. Mete devrinde Hun sülalesine

 tabi Türkler şunlardır:
I. Hu’lar: Bu zümreyi Çinliler, bidayette Hu sonra türlü devirde
türlü isimlerle yadetmişlerdir. Nihayet bunlar Uygur namile şöhret bulmuş
Türk kavmidir. Bunlar Moğolistan’ın kuzeyinde Tangnu-ola Dağları’ndan
güneyinde Sarı Irmak’a kadar doğu Tyan-Şan’dan Tarım Nehri mansabına
kadar uzanan sahayı işgal eden Türklerdi. Bunlar Hun Devleti’nin en
kalabalık unsurunu teşkil ediyorlardı.
II. Hu’ların kuzeyinde Tangnu-Ola bölgesinde Ting-ling adlı Türk
kavmi oturuyordu.
III. Yenisey Irmağı civarında Kırgızlar (bugünkü Karakırgızların
eslafı) oturuyordu.
IV. Altay Dağları’ndan Tarbagatay’a kadar uzanan sahada daha
sonraları Gök Türk ve Karlok isimleri ile tarih sahnesine çıkacak Türk V. Çin Türkistanı’nın doğusunda Çin’in kuzey batısında daha
sonraları “Tangut” ismi ile bilinen sahada Yüeçi Türkleri oturuyordu. Mete
Han Devrinde Yüeçiler Hunlara itaat ediyorlardı. Mete’nin halefi Kiyuk
devrinde Yüeçiler isyan ettiler fakat müthiş bir surette inhizama uğradılar,
bundan sonra Yüeçiler’in küçük bir kısmı Tibet’e kaçtı, çoğunluğu öteden beri
oturdukları saha olan Tangut vilayetini bırakıp batıya doğru yürüdüler ve Batı
Türkistan’ın İnci (Seyriderya) Irmağı’nın orta mecrasından Hazar denizine
kadar uzanan sahada yerleştiler. Sonra bu Türk zümresi Türkistan ve kuzey
Afganistan’ın bir kısmına şamil bir devlet tesis ettiler. 

VI. Balkaş Gölü’nün güneyinde İli Irmağı havalisi Usunların vatanı
idi. Usunlar kalabalık bir kavimdi. Payitahtları bugün Yedisu vilayeti ismi ile
bilinen kıtanın doğu kısmında bulunuyordu. Usunlar savaş zamanında
188.800 kadar asker çıkarabiliyorlardı. Memleketleri dağlar, göller ve
nehirlerle dolu gayet münbit bir saha olduğundan Usunlar gayet müreffeh bir
Türk zümresi teşkil ediyorlardı. Zenginlerinin 4-5 bin atı olurdu. Usunlar örf ve
âdet yönünden Hunlara çok benziyordu. Usunlar arasında mavi gözlü sarışın
tiplere de rastlanıyordu. Her devirde Türkler arasında sarışın ve mavi gözlü
insanlara rastlanmıştır. Bu Usunların dilinin Türkçe olduğu muhakkaktır.
Usunlarda kullanılan resmî unvan ve lakaplar arasında Yabgu ve Beg
unvanlarına da tesadüf ediyoruz. Menşeleri bir kurt olduğuna dair efsane
Usunlarda da vardır.
VII. Usunlar’ın güney ve batısında, sonradan Kanglı Türkleri ismini
alacak olan Türkler oturuyorlardı. Bunların sahası Amuderya’ya kadar
uzanıyordu.

Bunlardan başka Mete Han, Hun Devleti’nin kuzeyinde Sinli, Kiesu
gibi Türk soyundan olan kavimleri birer birer itaat altına almıştır. Ayrıca o, bu
birliğe Türk soyundan olmayan Moğol, Tunguz, Tibet ve Çinlilerden bazı
kavimleri de dâhil etmiştir.İmparatorluğu’nu kuran ve yönetenler Türk boylarıdır; devlete şeklini veren de Türk kültürüdür.

(KAYNAK)

 T.C.
GAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
ESKİ ÇAĞ TARİHİ BİLİM DALI İSKİT, HUN VE GÖKTÜRKLERDE SOSYAL VE EKONOMİK HAYAT YÜKSEK LİSANS TEZİ
Hazırlayan
Ayhan BALABAN
Tez Danışmanı
Prof. Dr. İlhami DURMUŞ.